Met deze jaarlijkse handreiking, deelt de Autoriteit woningcorporatie (Aw) casussen en onderwerpen op het gebied van integriteit en fraude die zij in de praktijk tegenkomt. Dit kan de sector helpen om te leren van wat soms buiten het zicht plaatsvindt en om herhaling in de toekomst te voorkomen. In deze handreiking bespreekt de Aw fraude bij woningtoewijzing en is er een terugblik op de handreiking uit 2024.
Signalen fraude bij woningtoewijzing
De Aw ontvangt al jaren regelmatig signalen over het onderwerp fraude bij woningtoewijzing. Het aantal meldingen over dit onderwerp is het afgelopen jaar toegenomen. In de periode van 1 juli 2023 tot 1 juli 2024 kreeg de Aw 10 meldingen over dit onderwerp. In de periode van 1 juli 2024 tot 1 juli 2025 waren dit er 15. Daarom wordt in deze handreiking stilgestaan bij dit onderwerp en de vormen waarin deze fraude kan voorkomen. Dit doet de Aw mede aan de hand van een interview met een bestuurder van een woningcorporatie. Ook worden vanuit de sector zelf aanbevelingen gedaan voor hoe corporaties fraude bij toewijzing van huurwoningen (zoveel als mogelijk) kunnen voorkomen.
Terugblik handreiking integriteit 2024
De vorige handreiking integriteit ging over de stijging van het aantal gemelde fraudegevallen met woningcorporaties als slachtoffer. In de casuïstiek sprong de bouwsector met (onder)aannemers en installateurs er uit. Het aantal meldingen met betrekking tot dit onderwerp blijft hoog. Tussen 1 juli 2024 en 1 juli 2025 ontving de Aw hierover 10 meldingen. Van 1 juli 2023 tot 1 juli 2024 waren dat er 13. Daarom staat deze handreiking opnieuw stil bij de in de handreiking integriteit van 2024 genoemde signalen en de aanbevelingen. Dit gebeurt aan de hand van 2 voorbeelden uit de praktijk.
Fraude bij woningtoewijzing
De druk op de (sociale) huurmarkt is hoog. Daardoor zijn er ook aanzienlijke wachttijden. In 2021 heeft onderzoeksbureau Companen voor de Aw de risico’s bij woningtoewijzing in kaart gebracht. Het gebrek aan voldoende sociale huurwoningen werd destijds genoemd als een belangrijke oorzaak van misstanden in het toewijzingsproces. Sindsdien is de vraag naar (sociale) huurwoningen alleen maar toegenomen. Daarnaast signaleert de Aw dat het aantal (integriteits)meldingen over dit onderwerp toeneemt. Het gaat daarbij onder andere om meldingen van vermoedens van onrechtmatige bevoordeling bij de toewijzing van huurwoningen, vervalsing van inkomensgegevens en kwetsbaarheden in ICT-systemen die frauduleus zijn gebruikt. De Aw ziet hierin aanleiding om in deze handreiking uitgebreid stil te staan bij woningtoewijzing.
Voorbeelden uit de praktijk
“We denken elke keer een waterdicht systeem te hebben ingeregeld met voldoende checks and balances, maar dan blijken er tóch weer blinde vlekken te zijn”, merkt een corporatiebestuurder uit het midden van het land op. “Elke keer ben ik weer verbaasd, maar de conclusie is dat we altijd alert moeten blijven, want er worden altijd nieuwe manieren gevonden om de regels te omzeilen.”
Na eerdere meldingen van fraude bij woningtoewijzingen bij andere corporaties heeft deze corporatie, net als vele andere, in de afgelopen jaren stappen gezet om de interne procedures aan te scherpen om fraude te voorkomen. Die procedures werken, maar er zit een vertraging in de controles. Dit komt doordat die over het algemeen achteraf plaatsvinden. Controles aan de voorkant zijn minstens zo belangrijk, stelt de corporatiebestuurder naar aanleiding van deze casus.
Een nieuwe medewerker die net als woonadviseur was gestart, werd op cursus gestuurd om behendig te worden met het woonruimteverdeelsysteem en zich gangbare procedures eigen te maken. Tijdens de cursus wijzigde hij zijn eigen inschrijftijd en status van starter naar doorstromer in het woonruimteverdeelsysteem. Ook het vinkje om bij woningtoewijzing een doelgroepcontrole uit te voeren om aan te tonen dat de woningzoekende medewerker daadwerkelijk doorstromer is, werd ‘uit’ gezet. Bij een jaarlijkse controle van alle mutaties in het systeem, constateerde de corporatie deze niet direct te verklaren mutatie.
“Als deze medewerker – die inmiddels uit dienst is – in de periode na deze wijziging een woning had geaccepteerd, hadden wij waarschijnlijk geen bijzonderheden opgemerkt”, stelt de corporatiebestuurder.
Een woningcorporatie krijgt van een overheidsdienst de volgende melding over mogelijke fraude bij woningtoewijzing. Een verhuurconsulent die bij een woningcorporatie werkte, zou geld hebben geaccepteerd in ruil voor een hogere positie in de wachtlijst van een woningzoekende. De woningcorporatie huurt direct naar aanleiding van dit externe signaal een onderzoeksbureau in. Onderzoek wijst uit dat er geen onrechtmatige handelingen in het aanbodsysteem van de corporatie zijn uitgevoerd. Gesprekken met de betreffende verhuurconsulent leveren meer op.
De verhuurconsulent bekent dat deze tijdens een groepsbezichtiging voor een huurwoning is benaderd door een potentiële huurder. Deze stond niet op nummer 1 van de wachtlijst en wilde tegen betaling een hogere plek krijgen. De verhuurconsulent sloeg het aanbod aanvankelijk af vanwege rechtenbeperkingen in het woningtoewijzingssysteem. Beide partijen wisselden wel contactgegevens uit. Door verscheidene woningweigeringen eindigde de woningzoekende in kwestie alsnog op nummer 1 op de wachtlijst voor de desbetreffende huurwoning. Deze informatie was niet bekend bij de woningzoekende. Voordat deze daarover geïnformeerd werd, nam de verhuurconsulent contact met de woningzoekende op over het aanbod om tegen betaling hoger op de wachtlijst te komen en accepteerde dit aanbod alsnog. De verhuurconsulent ontving uiteindelijk een substantieel bedrag van de woningzoekende voor de ‘nieuwe’ positie in de wachtlijst.
Verder intern onderzoek door de corporatie wijst uit dat de verhuurconsulent in kwestie alleen handelde. De woningcorporatie heeft het arbeidscontract van de verhuurconsulent beëindigd.
Er zijn ook andere vormen van (mogelijke) fraude bij woningtoewijzing mogelijk. Deze voorbeelden komen uit het onderzoek van Companen en/of uit casussen die de Aw de laatste jaren van woningcorporaties heeft ontvangen. Denk hierbij aan het:
- Aanleveren van vervalste verhuurdersverklaringen door toekomstige huurders.
- Onrechtmatig wijzigen van bijvoorbeeld inkomensgegevens of gezinssamenstelling.
- Bevoordelen van familieleden en/of vrienden. Bijvoorbeeld door toekenning van ‘extra punten’, waardoor iemand hoger op de wachtlijst komt.
Wat kan een woningcorporatie doen om dit te voorkomen?
Bestuurders van de woningcorporaties waar deze casussen zich voordeden, delen concrete aanbevelingen voor wat corporaties zelf kunnen doen om de integriteit van het toewijzingsproces te versterken. Daarnaast geeft de Aw aanvullende aanbevelingen op basis van andere casussen die woningcorporaties hebben gedeeld.
Aanbevelingen van woningcorporatie uit casus 1
Casus 1 toont aan dat het systeem van checks and balances in het woonruimteverdeelsysteem werkt, maar dat verbeteringen mogelijk zijn. De corporatie doet daarom de volgende aanbevelingen:
- Het is beter om directe controle op mutaties in de inschrijfdatum te hebben, in plaats van controles achteraf. Een woonruimteverdeelsysteem dat automatisch meldingen geeft van mutaties zou daarbij kunnen helpen. Tot die tijd vraagt deze corporatie elk kwartaal een rapportage op van de mutaties en past het het vier-ogen-principe toe: elke mutatie wordt handmatig door een collega gecontroleerd.
- Een andere aanbeveling is om medewerkers (van een woonruimteverdeelsysteem) die betrokken zijn bij woningtoewijzing gericht te scholen en begeleiden in het gebruik van systemen, toepassing van regelgeving en gebruik van de geldende procedures. Náást kennisopbouw is ook bewustwording van hun publieke taak en verantwoordelijkheid belangrijk.
Aanbevelingen van woningcorporatie uit casus 2
- Het is belangrijk om, naast een goed ingericht systeem en proces, ook aandacht te hebben voor de soft controls en verantwoord handelen van medewerkers. Voer bijvoorbeeld regelmatig het gesprek over verantwoord handelen (integriteit) binnen (verhuur)teams (als onderdeel van een integriteitsprogramma).
- Bespreek specifieke casussen met directe collega’s om onduidelijkheden weg te nemen.
Overige aanbevelingen
- Zorg voor een actueel informatiebeveiligingsbeleid, waarin afspraken zijn gemaakt over hoe om te gaan met vertrouwelijke informatie in het woningtoewijzingsproces. Denk bijvoorbeeld aan de toekenning en intrekking van (mutatie)rechten. Het zorgen voor (goede naleving van) een clean desk en clear screen beleid is hierbij van belang. Het niet naleven kan immers leiden tot het kunnen (in)zien- en manipuleren van gevoelige informatie door daarvoor onbevoegden.
- Controleer regelmatig de logfiles van ICT-systemen die worden gebruikt bij woningtoewijzing, en regel dat deze logfiles voor langere tijd beschikbaar blijven. Dit maakt dat bij casuïstiek ook na langere tijd nog bewijs kan worden vergaard.
- Overweeg om in het integriteitsbeleid en frauderesponsplan aandacht te besteden aan de (juridische/arbeidsrechtelijke) gevolgen van fraude met woningtoewijzing.
- Bespreek met medewerkers voorbeelden van fraude; maak medewerkers bewust van risico’s. Fraude kan voortkomen uit eigen beweging, maar ook doordat iemand onder druk wordt gezet. Laat het onderwerp regelmatig terugkomen in gesprekken met medewerkers. Kijk daarbij gericht bij welke functies er frauderisico’s zijn.
Terugblik handreiking integriteit 2024
In de handreiking integriteit van vorig jaar gaf de Aw aan dat zij het aantal signalen over woningcorporaties met (vermoedens van) fraude door de bouwsector sterk zag toenemen. Denk bij de bouwsector bijvoorbeeld aan (onder)aannemers en installateurs. De Aw heeft aandacht gevraagd voor de manieren waarop corporaties mogelijk geconfronteerd worden met dergelijke vormen van fraude. Dit gebeurt vaak door het ‘opplussen’ van facturen. De handreiking van 2024 schetst het handelingsperspectief daarin voor corporaties.
Uit de gesprekken die de Aw sindsdien met woningcorporaties heeft gevoerd, blijkt dat de handreiking zowel intern als extern veel aandacht heeft gekregen. Zo zijn interne processen en controles geanalyseerd en verbeterd waar nodig. Ook zijn er woningcorporaties die de handreiking hebben besproken met de aannemersbedrijven en installateurs waarmee zij samenwerken. Tot slot is ook het beeld ontstaan dat accountants naar aanleiding van de handreiking meer aandacht hebben voor dit onderwerp.
Thematisch toezicht onderzoek
Naar aanleiding van de eerdergenoemde stijging van het aantal gemelde fraudegevallen met woningcorporaties als slachtoffer, voert de Aw in 2025 een thematisch onderzoek uit naar integriteit bij onderhoudsprojecten. Voor dit onderzoek zijn 20 corporaties aselect geselecteerd. Die corporaties hebben schriftelijk vragen gekregen. De komende maanden heeft de Aw gesprekken om nadere toelichting te krijgen. De bevindingen uit het onderzoek worden naar verwachting in december 2025 gedeeld met de sector. Het doel hiervan is om te leren van de werkwijze en ervaringen van collega corporaties.
Voorbeelden uit de praktijk
Omdat het aantal ontvangen meldingen over dit onderwerp het afgelopen jaar hoog bleef, wordt hieronder aan de hand van 2 praktijkcasussen teruggeblikt op de aanbevelingen uit de handreiking integriteit van 2024. In onderstaande casussen ziet de Aw goede praktijkvoorbeelden van opvolging van de aanbevelingen uit de vorige handreiking.
“We zijn al tijden alert op fraude met (onder)aannemers”, licht een corporatiebestuurder toe. “Toen we meldingen ontvingen van vermoedens van gepleegde fraude door een (onder)aannemer, hebben we hier direct nader onderzoek naar ingesteld.”
De woningcorporatie van deze quote heeft naar aanleiding van genoemde fraudemeldingen een verkennend onderzoek laten uitvoeren door een onafhankelijk bureau. Ook maakte de corporatie direct melding bij de Aw van deze mogelijke integriteitsschending.
Het verkennend onderzoek leverde aanvankelijk geen informatie op. Later volgde opnieuw een melding dat er met betrekking tot deze (onder)aannemer meer aan de hand zou zijn. Deze melder kwam ook met concrete signalen. Administratie over de vermoedelijke fraude door de (onder)aannemer leidden direct tot aanvullend onderzoek.
“Daarbij is vrij nauwkeurig in kaart gebracht over welke periode er sprake zou zijn van financiële schade”, zo schetst de corporatie. “We konden zien dat de aannemer meer in rekening bracht dan wat de werkzaamheden van de door hem ingezette onderaannemer rechtvaardigden. In totaal ging het al snel om tienduizenden euro’s.”
De woningcorporatie heeft hierop aangifte gedaan bij de Inlichtingen- en Opsporingsdienst van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT-IOD) en heeft de Aw daarover geïnformeerd. Daarnaast heeft de corporatie in het contracteringsproces met een nieuwe aannemer verwezen naar hun integriteitscode. Ook heeft de corporatie regelmatig gesprekken met deze aannemer over dit onderwerp.
Een woningcorporatie heeft voor het saneren van asbest in een deel van haar bezit een gecertificeerd asbestsaneringsbedrijf ingehuurd. Het laboratorium waar het asbestsaneringsbedrijf op dat moment mee samenwerkte, heeft door middel van een zogenoemde ‘schoonverklaring asbest’ gegarandeerd dat de gesaneerde locaties asbestvrij waren. Naar aanleiding van het aantreffen van asbestverdacht materiaal in een aantal gesaneerde woningen bleek echter dat de saneringswerkzaamheden op onzorgvuldige wijze waren uitgevoerd. Er was onterecht een ‘schoonverklaring asbest’ afgegeven.
Het saneringsbedrijf en het laboratorium hebben met hun gedrag een grote groep mensen blootgesteld aan (ernstige) gezondheidsrisico’s. De woningcorporatie heeft daarom aanvullend onderzoek laten doen, een zogenoemd luchtverplaatsingsonderzoek. Daaruit bleek dat de risico’s voor individuele medewerkers relatief laag zijn geweest. De woningcorporatie heeft direct vervolgacties in gang gezet voor het alsnog saneren van de locaties die mogelijk niet volledig asbestvrij waren. Ook heeft de woningcorporatie een (extern) communicatieplan opgesteld. Alle personen die mogelijk in aanraking zijn gekomen met de vrijgekomen asbestvezels zijn geïnformeerd. Ook voor deze situatie relevante stakeholders, waaronder de Aw, zijn geïnformeerd.
Dat uit onderzoek is gebleken dat de gevolgen lager waren dan dat men in eerste instantie had verwacht, neemt volgens de woningcorporatie niet weg dat er sprake is van een ernstige situatie. De woningcorporatie is het gesprek aangegaan met het asbestsaneringsbedrijf en heeft aangifte gedaan tegen dit bedrijf.
Tot slot heeft deze casus ertoe geleid dat de woningcorporatie haar asbestbeleid gaat evalueren en optimaliseren. Hiervoor gebruikt zij het Handboek asbest 2024 van Aedes.
Reflectie
In beide casussen hebben de corporaties direct een onderzoek ingesteld na het ontvangen van signalen over mogelijke onrechtmatigheden/fraude. Daarnaast hebben zij (als onderdeel van een communicatieplan) de Aw in een vroeg stadium geïnformeerd over deze casussen en de Aw daarna op de hoogte gehouden van verdere ontwikkelingen.
Verder nemen de woningcorporaties hun processen, beleid en opdrachtgeverschap naar aanleiding van deze casussen nog eens kritisch onder de loep.
Daarnaast verwijst de woningcorporatie van casus 3, om herhaling te voorkomen, in het contracteringsproces met een nieuwe aannemer voortaan naar hun integriteitscode. Ook voert de corporatie met deze aannemer regelmatig gesprekken over integriteit. Dit is een mooi voorbeeld van het borgen van ‘goed opdrachtgeverschap’ in relatie tot het onderwerp integriteit.
Tot slot hebben beide corporaties aangifte gedaan. Naast dat aangifte is gedaan van een (vermoedelijk) misdrijf, was de overweging om aangifte te doen tevens om vanuit de corporatiesector een breder (maatschappelijk) signaal af te geven. In het proces van de aangifte is nadrukkelijk stilgestaan bij het belang van de externe verantwoording en het mogelijke afbreukrisico.
Aangifte doen
Met betrekking tot het doen van aangifte heeft de wetgever bepaald dat woningcorporaties in bepaalde situaties een aangifteplicht hebben. Over (het proces van) het doen van aangifte en de verplichtingen voor woningcorporaties, heeft de Aw het afgelopen jaar diverse vragen gekregen van woningcorporaties. In deze Vraag aan de Aw vindt u meer informatie over dit onderwerp.
Op de webpagina van de ILT-IOD vindt u meer informatie over het doen van aangifte.
Tot slot
Deze handreiking is op basis van ontvangen signalen vooraf besproken met Aedes, Vereniging van Toezichthouders in Woningcorporaties (VTW), en het ministerie van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) om het bereik van dit signaal zo groot mogelijk te maken. Alle partijen erkennen het belang van dit signaal. De Aw blijft hierover in contact met deze belanghebbenden, als dit noodzakelijk blijkt om eventueel verdere stappen te nemen.