Berekeningen van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) laten zien dat jaarlijks ten minste 21.000 kilo trifluorazijnzuur (TFA, een kleine PFAS) vrijkomt door het gebruik van PFAS-pesticiden. Hiermee zijn gewasbeschermingsmiddelen een van de grootste bekende bronnen van TFA-verspreiding in Nederland.
TFA breekt niet af in het milieu. Het spoelt uit en verplaatst zich makkelijk. Daardoor vormt het een steeds groter risico voor grondwater, oppervlaktewater en drinkwater. En voor de bodem en de gewassen die daarop geteeld worden, waardoor mensen steeds meer PFAS binnenkrijgen. Dat brengt risico’s met zich mee voor de gezondheid. Dit staat in het rapport Risico’s van TFA voor onze drinkwaterkwaliteit.
Stijging van PFAS-houdende pesticiden
Volgens de ILT worden de risico’s van de toenemende blootstelling aan TFA onvoldoende beheerst. De hoeveelheid PFAS-houdende pesticiden om gewassen te beschermen steeg van 250.000 kilo naar 465.000 kilo in de periode 2022-2024. Berekeningen van de ILT laten zien dat hiermee jaarlijks tenminste 21.000 kilo niet of nauwelijks te verwijderen TFA vrijkomt. Dat is een toenemende bedreiging voor de voedsel- en de waterketen. “We schuiven de rekening door naar toekomstige generaties”, stelt inspecteur-generaal Mattheus Wassenaar van de ILT. “Vanuit het oogpunt van drinkwaterbescherming en gezondheid is de aanpak van lozingen van PFAS en snelle uitfasering van PFAS-pesticiden noodzakelijk.”
Drinkwater onder druk
Hoewel het drinkwater voldoet aan de wettelijke normen, bevat drinkwater gemaakt van oppervlaktewater meestal meer PFAS dan de drinkwaterrichtwaarde van het RIVM. Deze PFAS bestaat voor een groot deel uit TFA. De ILT constateert dat TFA ook een bedreiging is voor het drinkwater dat gemaakt wordt van grondwater als we door blijven gaan met het toevoegen van TFA aan bodem en water. Als mensen langere tijd méér PFAS binnenkrijgen dan de gezondheidskundige grenswaarde, kan dit schadelijk zijn voor de gezondheid. Mensen worden sneller ziek, PFAS beïnvloeden de ontwikkeling van ongeboren baby’s en ze kunnen schade toebrengen aan de lever of het hormoonsysteem.
Ook diep grondwater bedreigd
Uit het jaarlijkse grondwateronderzoek blijkt dat TFA van alle PFAS het meest wordt aangetroffen, omdat TFA sneller doordringt tot het diepe grondwater. Als er niets verandert, dan zal binnen 20 jaar het gehalte TFA ook in het diepe grondwater, waar we drinkwater uit halen, boven de waarde uitkomen die het RIVM adviseert. Met de huidige gehaltes TFA die in de bodem verdwijnen, vergiftigen we in rap tempo onze drinkwaterbronnen. Wassenaar: “Drinkwaterbedrijven kunnen TFA met de gebruikelijke technieken nauwelijks uit het drinkwater verwijderen. Nieuwe technieken zijn ingewikkeld, kostbaar en gebruiken veel energie. Alleen al voor drinkwaterzuivering worden deze kosten geschat op miljarden. Op deze manier worden de kosten nu afgewenteld op de waterbedrijven en daarmee de belastingbetaler.”
Het tij keren
De ILT ziet de spagaat waar gebruikers van pesticiden en overheden in zitten. Middelen met PFAS zijn onderdeel van het instrumentarium om gewassen te beschermen, maar de toename van TFA in ons drinkwater moet worden gekeerd. Aan de toelatingskant moet meer inzicht komen in TFA-vorming voor álle PFAS-pesticiden die in Nederland worden gebruikt. Dan weten we welke middelen snel uitgefaseerd moeten worden.
Daarnaast is het vanuit maatschappelijk perspectief belangrijk om het systeem van toelating en toezicht tegen het licht te houden. Is er bijvoorbeeld voldoende oog voor recente metingen, het optellen van stoffen en andere nadelige gevolgen voor de leefomgeving?
Zorgplicht
Ook aan de gebruikskant ziet ILT mogelijkheden om het tij te keren. Provincies kunnen binnen hun eigen wettelijke kader direct sturen op bronbescherming van drinkwater. Gebruikers hebben daarnaast een minimalisatieplicht en moeten uitstoot van zeer zorgwekkende stoffen als TFA naar nul terugbrengen en anders zoveel mogelijk beperken. Er lijkt onduidelijkheid te zijn over deze specifieke zorgplicht voor de open teelt. Dat belemmert de effectieve aanpak van TFA-verontreiniging. Hier moet snel duidelijkheid over komen. Overheden, sectoren en brancheorganisaties kunnen daarbij een belangrijke rol spelen.